HB-'Sancak' konusundaki sözlü kaynaklardan Muhammet (Ağa) Bayraktar

Araştırmalarımız sırasında, Geyikli’de Osmanlı İmparatorluğu’ndan kalma bir sancağın varlığını haber aldık. Sancakla ilgili bilgileri alabilmek için bazı yaşlı kişilerle görüştük.

Muhammet Bayraktar(Geyikli halkından, yaşı 1988'de görüşürken 80'in üzerinde idi; şimdi merhum): Bu kişi, sancaktan geriye kalan 'alem'in muhafaza edildiği evin en büyük kişisiydi. Sancağın en son kullanılan direği(gönderi) ise kardeşi Mustafa Lütfü Bayraktar'ın evinde muhafaza edilmektedir. Muhammet Bayraktar'ın sancak hakkındaki ifadesine göre; "Bu sancak, bu sülaleden Ali Bey'e bir kahramanlığından dolayı verilmiştir. Muhammet ve M.Lütfü Bayraktar'ın babası Ali Osman Ağa, veliyyullah -Callû Hoca'da, Geyikli Medresesinde 12 sene okumuş, ilim tahsil etmiş- öldüğünde ise bu sancak dikilmiştir. Cenazesi, evden Konakyanı Mezarlığına kadar bu sancak sembolik olarak açılarak taşınmıştır. Bu sancak bazı özel günlerde dikilirmiş. İndirilirken kurban kesilirmiş". 1915-1918'li yıllarda Ruslar köyü işgal edince sancak onların eline geçmesin diye toprağa gömüllmüş. Hakkı Bayraktar'ın babası Mustafa L.Bayraktar'ın naklettiğine göre; "Rusların istilası boyunca toprakta gömülü kalan sancak çürümüştür." Hatibû Muhammet Gülay (Geyikli'nin hemen hemen en yaşlılarındandı, kendisine de halk 'ağa' diye hitap ederdi; şimdi merhum)'a göre; "Sancaktan Trabzon ve havalisinde iki(doğrusu dört) tane idi. Osman Ağa ve öteki sancaktar, 93 Harbine bu sancakla gittiler. Bu iki sancaktar, Batum'u Ruslara vermemek için direnmişlerdir. Bu sancağı, Osman Ağa çok kullanmıştır. Osman Ağa'nın köyde emrinde 400 askeri varmış. Ara sıra; 'askerlerini topla, gel!' diye çağrılırmış. Beldemizde,'Konakyanı' denen yerde 'Sancaktar Konağı' varmış ve sancaktar orada otururmuş".

* : Sancak;Osmanlı devlet yönetimi içinde önemli bir yer tutar. Osmanlı sınırları genişlemeye başlayınca, merkeze bağlı idari birimler kurmaya ve bunların başına yöneticiler tayin etmeye başladılar. Ülkenin sınırları daha da genişleyince,idarede temel birim "sancak" oldu. Kendisine bağlı köylerle birlikte nahiyelerin birleşmesiyle kazalar meydana gelmişti.Kazaların birleşmesinden sancaklar(livalar) meydana gelmişti.Osmanlı taşra teşkilatında en büyük idari birim olan "eyalet"ise, çeşitli sayıdaki sancaklardan meydana gelirdi. Eyaleti oluşturan sancakların bey'ine, "Sancakbeyi" denirdi. "Bey" unvanıyla bilinen sancakbeyleri, sancaklarında devletin en yüksek idarecisi idi. Sancakbeyinin, sancağın en büyük idarecisi olması dolayısıyle bazı yükümlülük ve hakları vardı.Mesela; bir savaş esnasında sancağında bulunan timarlı sipahilerle(Osmanlı Devletinin en önemli askeri kuvveti olan bu süvari/atlı birlik, Osmanlı'nın bir cihan devleti olmasında başlıca rolü oynamıştır.)birlikte bağlı bulunduğu beylerbeyinin komutası altında savaşa iştirak etmek, sancakta asayişi ve emniyeti temin etmek; kalpazanlıkla mücadele etmek;özel görev için gelen devlet memurlarına yardımcı olmak gibi vazifeleri vardı.Bununla beraber sancakbeyleri,idarelerinde bulunan sancakta işlenen cürmlerin suçlularını cezalandırma görevini de yerine getirirlerdi. Sancakbeyleri, protokolde bütün 'ağalar'ın üstünde bir yere sahipti.

'18.yy'ın ilk yarısında(1700-1740 yılları arasında) Trabzon Eyaleti; Trabzon, Batum ve Gönye(bazen Soğucak kal'ası da ilave edilmektedir) sancaklarından müteşekkildir. Bu sancakları tasarruf eden(idare eden) paşa ve beyler arasında adı geçen (Gönye sancakbeyi) Ali Bey(ana metinde sözlü tarih ifadelerinde zikredilen Ali Bey ismiyle sadece bu isim örtüşmektedir-H.B.), 5 Mayıs 1726 tarihinde Faş Kalesinin muhafaza ve binasında gösterdiği yardım nedeniyle ve Tiflis'e giden yolun genişletilmesi ve tamiri hususunda yardım etmesi şartıyle mirlivâlık(sancakbeyliği) ile kendisine tevcih edilmiştir. 12 Mart 1729 tarihli bir ibkâ(uzatma) emri ile Ali Bey görevine devam ettirilmiştir. Gönye Sancağını tasarruf ettiğini tesbit ettiğimiz ümerânın(idarecilerin) 4'ü bey, 6'sı paşa rütbelidir. Bey rütbeli olanlardan Mustafa Bey,Çirmen Sancağından; Ali Bey, Faş muhafazasında gösterdiği başarıya mükâfeten; İbrahim Bey, ilk kez; Hasan Bey ise, ikinci kez tayinle Gönye Sancakbeyi olmuşlardır. Bey ve paşalar çoğunlukla Faş Kalesinin muhafazası şartıyla Gönye'yi tasarruf edebilmişlerdir(Gönye ve Faş Kalesi, bugünkü Artvin sınırları içindedir). Tevcih kayıtlarından anlaşılacağı üzere; bunlardan bir kısmına ber-vech-i ilhak(ilhak suretiyle), ber-vech-i zamime(eklenme/katılma suretiyle) ve ber-vech-i arpalık(arpalık olmak üzere / arpalık:Osmanlı Devletinde yüksek devlet memurları, bazı saray mensupları ile ilmiye sınıfının üst kademesine ek tahsisat,emekli veya azil maaşı olarak verilen gelirler) tevcih edildiği için bizzat sancakta bulunmamışlardır'(BA, Kepeci Tahvil Mükerrer 523(Yayına Haz..:F.Başar, Osmanlı Eyalet Tevcihatı/1717-1730, s.127-129; ayrıca bkz.. Doç.Dr.Orhan Kılıç,18.yy'ın İlk Yarısında Trabzon Eyaletinin İdari Taksimatı ve Tevcihatı-Trabzon Tarihi Sempozyumu, s.182-191).
(İnceleme ve Araştırma:Hakkı Bayraktar).